FT Opinion no. 60 for the ninth package of anti-crisis measures

The government announced the ninth package of anti-crisis measures . The planned budget expenditure is 662 million euros, and the goal is to protect the standard of living of citizens, and to support the liquidity of companies and the development of the economy. In addition to this budget, 3 systemic measures have been set aside to increase the salaries of public sector employees and pensions, with a total value for 2023 and 2024 of 516 million euros.

Finance Think believes that this package of anti-crisis measures has a strengthened component of targeting citizens, households and companies that are vulnerable or have a justified need for current and structural support. However, certain measures in terms of their scope, as well as certain measures that are not directly related to the crisis but help with regard to its consequences, have been adopted at a time when the country is entering an election cycle and at a time when inflation expectations remain elevated. In that sense, we estimate that such measures carry significant risks.

In the following, we elaborate and analyze quantitatively this FT Opinion.

In terms of volume, the latest anti-crisis package is similar to the previous one (for 2022), which amounted to 760 million euros [1]. However, the severity of the crisis and the stage the economy was in in 2022 compared to today are drastically different. During 2022, the energy crisis had its peak, as a result of the record prices of primary food and energy products. While, today, the price of energy and food products in the global markets has stabilized or decreased, and the domestic supply of electricity has increased. Therefore, if last year we had an acute situation and there was a real justification for an extensive package of anti-crisis measures, this year we are in the exit phase of the crisis. Hence, the total planned budget is inadequate to the current need. At the same time, although the package is called anti-crisis, the measures also include goals that are not directly related to the crisis, which may cause a wrong perception, especially considering that the country is entering a pre-election period. In that regard, the key recommendation is that instead of a constant crisis focus, at this stage it should be shifted to building resilience and sustainability of the economy.

Out of a total of 26 measures, 13 follow on from the measures announced in 2022, of which six are characterized as anti-crisis measures, and the remaining seven as measures that contribute to mitigating the effects of the crisis, but existed or probably would have existed even if there was no crisis. Then, six are new measures that provide temporary support to the income of vulnerable categories of citizens and, hence, have the character of new anti-crisis measures; while the remaining four are new measures that are not directly related to the crisis (Table 1). It is noticeable that, at least for the measures directly related to the crisis, the individual budgets have been reduced compared to the previous package, which is largely due to the gradual abandonment of linear measures at the expense of targeted measures, which was a former recommendation from Finance Think (eg see Policy Brief No. 65: What is the transmission of international food prices to the domestic economy? ), but also a condition the country undertook to acquire the Prudential and Liquidity Arrangement from the International Monetary Fund earlier this year.

Table 1. Package of government measures from November 2023


Previous anti-crisis packages New anti-crisis package
Measures that build on the measures announced in 2022
Subsidizing the price of electricity on a regulated market 222.7 million euros 35 million euros
Subsidizing the price of heat energy 17.4 million euros 7.4 million euros
Energy poverty program for GMP beneficiaries and social pension recipients 40 million euros 5.9 million euros
Financial support for energy poverty through advertisement (ME) ~1 million euros 1 million euros
Financial support to the most vulnerable categories of citizens 8 million euros 2.7 million euros
Financial support to recipients of a lower pension 12.2 million euros 35 million euros
Favorable loans for increasing energy efficiency of municipalities 10.5 million euros 10 million euros
Supporting households for investments in renewable sources and energy efficiency ~1 million euros 1.1 million euros
Favorable loans for small and medium-sized enterprises for investments in energy efficiency and renewable energy projects 10 million euros 10 million euros
Favorable credit line for green transition in cooperation with EIB 100 million euros 100 million euros
Green financing to SMEs and households for investments in renewable energy sources and energy efficiency 45 million euros 790,000 euros
Expansion of the range of companies benefiting from the guarantee scheme from the Guarantee Fund of Development Bank 15 million euros 39 million euros
MyVAT / 42.2 million euros
New anti-crisis measures
Financial support for salary increases in the private sector in the range of 3,000 – 9,000 denars / Fiscal revenue lost on contribution basis (not estimated)
Financial support for students in primary and secondary education / 14.3 million euros
Student transport vouchers / 2 million euros
Limitation of default interest to the amount of the debt / /
Reduction of the penalty interest rate by 3 p.p. for low-income citizens / /
Reduction in the price of milk and milk products / /
New measures not directly related to the current crisis
Advance payment of subsidies to 40,000 farmers (IPARD) / 8.1 million euros
Favorable credit line to support female entrepreneurship, digitization and projects with a positive contribution to the environment, in cooperation with the French Development Agency / 50 million euros
Favorable loans for small and medium-sized enterprises, creation and preservation of jobs, support of female entrepreneurship and green investments, in cooperation with the Development Bank of the Council of Europe / 50 million euros
Fund for energy efficiency for the private and public sector, in cooperation with the World Bank / 5 million euros

Source: Finance Think assessment based on vlada.mk announcements


From the aspect of the structure, the support only for households occupies 17% of the total budget (not including subsidies for the price of electricity and heat), while for companies it amounts to 74% (Table 2). However, support for households in 2023/24 has increased , again due to a strengthening of the targeted component of the package. The targeted measures in the new anti-crisis package for the categories of citizens: pupils, students and pensioners who are vulnerable are justified. The total planned budget for these measures is 70.1 million euros and their participation in the total package is 10.5%.

The total planned budget for companies has increased three times. However, half of the measures include favorable credit lines to support companies in the amount of 249.8 million euros or 37.7% of the budget. These credit lines are mostly provided by the Development Bank or in cooperation with international financial institutions (EBRD, EIB, Development Bank of the Council of Europe, World Bank and the French Development Agency).

One of the key measures for the companies, and indirectly for the employees, is the measure for subsidizing the contributions to increase the salaries of the workers in the range from 3,000 to 9,000 denars. Finance Think indicates that this measure carries risks of manipulation of the basic salary , which will be taken as a comparative basis for salary increases. At the same time, it is necessary to take months for which salaries have already been paid as a basis for comparison, that is, they would be the months of August, September and October 2023.


Table 2. Packages of government measures in 2022 and 2023/24

Previous anti-crisis packages New anti-crisis package
Support for households and farmers 80 million euros 112.3 million euros
Support for companies 155.8 million euros 492 million euros
Support for companies and households 385.1 million euros* 42.4 million euros*
Public sector support 14.9 million euros 14.9 million euros
Systemic measures to mitigate the effects of the price and energy crisis / 516.2 million euros


* The category of measures for companies and households also includes subsidies for electricity and heat energy

Source: Finance Think calculations according to vlada.mk announcements.


In addition to the package of anti- treasury measures, “systemic measures to mitigate the effects of the price and energy crisis” were additionally announced for 2023 and 2024, in the amount of 516 million euros. These measures consist of increasing and adjusting pensions and salaries in the public sector. 278 million euros are planned for increased pensions for over 338,000 pensioners (100 million euros for increase and 178 million euros for compliance with the new methodology). As in FT Paragraph no. 59 on pensions and the situation with the Pension and Disability Insurance Fund from August 2023, Finance Think indicates that the increase in pensions that is greater than the legal framework for harmonization puts at risk the trend of stabilization of the pension system and long-term self-sustainability .

For salaries in the public sector, funds are provided for a 10% increase in accordance with the General Collective Agreement and for vacation pay (52 million denars), as well as for a salary increase in 2024 of 150 million euros. Although these measures are important to support the living standards of the recipients, their careless implementation is contrary to the process of stabilization of inflationary expectations and may have an inflationary effect, thereby reducing the efforts of policy makers to achieve a low and sustainable inflation rate sooner. . Additionally, these measures are being promoted at a time when the country is entering an election cycle.


[1] So far, no specific anti-crisis package was announced for 2023, but during the year the Government continued subsidizing electricity and heat bills and provided a 100 million euro loan to support ESM. In addition, in the second half of the year, the freezing of the prices of basic food products was extended.

ФТ Став бр. 59 за пензиите и состојбата со Фондот за пензиско и инвалидско осигурување

Во услови на зголемени трошоци за живот, од особена важност е животниот стандард на граѓаните да се задржи. Во сегментот на социјалната заштита, односно социјалните надоместоци и пензиите, клучно е нивното усогласување со порастот на трошоците на живот. Според следната табела, усогласувањата на пензиите со трошоците на живот, како и ад-хок зголемувањата на пензиите во претходните две децении, овозможија порастот на пензиите да го следи или да го надмине порастот на трошоците на живот, и оттука, во целост да го заштити животниот стандард на пензионерите.
Усогласување или ад-хок зголемување на пензиите
Прво полугодие Второ полугодие Вкупно (прост збир) Пораст на трошоците на живот во претходната година
2007 0.6% 1.0% 1.7% 3.2%
2008 13.0% 7.7% 20.7% 2.3%
2009 3.5% 2.0% 5.5% 8.3%
2010 0.3% 1.1% 1.4% -0.8%
2011 0.8% 2.1% 2.9% 1.6%
2012 0.3% 1.4% 1.7% 3.9%
2013 1.2% 0.8% 1.9% 3.3%
2014 5.0% 0.0% 5.0% 2.8%
2015 0.0% 5.0% 5.0% -0.3%
2016 0.0% 5.0% 5.0% -0.3%
2017 0.8% 0.8% 1.6% -0.2%
2018 1.7% 1.8% 3.5% 1.4%
2019 0.7% 0.4% 1.1% 1.5%
2020 5.0% 0.6% 5.6% 0.8%
2021 1.2% 1.2% 2.4% 1.2%
2022 2.9% 6.8% 9.7% 3.2%
2023 8.4% 6.0%* 14.4% 14.2%
Извор: ФПИОСМ и ДЗС.

* Очекуван раст.

Истовремено, според Државниот завод за статистика (последен податок), пензионерите имаат стапка на сиромаштија од 7%, што е значајно пониска од вкупната стапка на сиромаштија од 21.8%, и уште пониска споредено со други општествени групи, како децата (30.3%), самохраните родители (41.6%) и многудетните семејства (45.6%). Лицата над 65 години кои живеат како самци имаат стапка на сиромаштија од само 4.1%.
Зголемувањата на пензиите, особено зголемувањата надвор од предвиденото законско усогласување со порастот на трошоците на живот и просечната плата, е неопходно да се гледаат низ призма на макро-стабилноста на пензиските финансии, односно дали Фондот за пензиско и инвалидско осигурување може стабилно и без ликвидносни проблеми да ги исплаќа преземените обврски кон пензионерите сега и во иднина.
Повремените зголемувања на пензиите надвор од законското усогласување, посебно кога тие беа големи и посебно во предизборни и изборни години, доведоа до значајно продлабочување на дефицитот на ФПИОСМ. Дефицитот на ФПИОСМ е делот кој Фондот не може да го покрие од изворни приходи – придонеси на плати, поради што дополнување прави централниот буџет. На следниот графикон е прикажано дека уделот на буџетските во вкупните приходи на ФПИОСМ забележа драматичен раст кој достигна кулминација во 2017 година и изнедуваше 43.6%. Тоа означува дека скоро половина од пензиските исплати се вршеа од општиот буџет на државата, односно се на товар на општото оданочување, што имплицира дека голем дел од расходите за пензии ги покриваат плаќачите на даноци од кои дел во иднина можеби и нема да бидат под капата на ФПИОСМ затоа што не се во осигуран работен однос.
Со реформата на пензискиот систем од 2019 година, која меѓу другото подразбираше и благо зголемување на стапката на пензиските придонеси во две последователни години, неодржливата патека на ФПИОСМ запре и уделот на буџетските во вкупните приходи почна да се намалува и моментално се движи околу една третина. За тогашната реформа, Finance Think се произнесе со свои сценарија и симулации кои беа претставени во Студија за политиките 14: Одржливост на пензискиот систем во Македонија: Сеопфатна анализа и предлог-реформа со МК-ПЕНС – динамички микросимулациски модел и последователно објавени во проминентното меѓународно списание Journal of Pension Economics & Finance.
Извор: ФПИОСМ и пресметки на Finance Think.
Оттука, за стабилноста на пензиските финансии и за добросостојбата на сегашните и идните генерации, вклучително и поради ризиците од дополнително подгревање на инфлацијата и инфлациските очекувања, од клучна важност е да продолжи патеката на стабилизација на ФПИОСМ. Тоа имплицира дека моменталната состојба со пензиските финансии не дозволува зголемувања на пензиите надвор од предвиденото законско усогласување, кое е доволно за да го задржи животниот стандард на примателите во услови на растечки цени.
Во контекст на општите движења во економијата, Finance Think забележува дека интензивирањето на барањата од страна на разни општествени групи за пораст на примањата (плати, пензии и сл.), е во еден дел водено од порастот на трошоците на живот, што е легитимно барање, но во друг значаен дел од поттикнувањето реторика дека платите може да пораснат без зголемување на продуктивноста, и од одлуката на Уставниот суд – и последователниот молк од страна на Владата – со која се одмрзнаа зголемувањата на платите на избраните и именуваните лица, што доведе до нивен кумулативен раст од 78%. За последново, Finance Think ја повикува Владата да изнајде итен и неодложен механизам за воспоставување на првобитната состојба и да отвори дијалог во рамки на кој ќе се дојде до прифатливо решение за разумен пораст на платите на функционерите.

FT Opinion no. 57 (Opinion of Group CIVITAX) on the proposed tax reform (MK content)

Министерството за финансии објави неколку важни промени во даночниот систем, со намера поголем дел од нив да почнат да се применуваат почнувајќи од 1 јануари 2023 година. Групата ЦИВИТАКС, основана во 2018 година, како неформална група од 14 основачки и 29 придружни влијателни граѓански организации и физички лица, се произнесува со следниот генерален став.

Граѓанските организации обединети во групата ЦИВИТАКС во неколку прилики, а и преку Блупринтот од 2016 година, укажуваа дека не се исцрпени внатрешните јавни извори за поголема ефикасност и ефективност со управувањето на јавните ресурси на државата, односно во рационализацијата на расходната страна на буџетот на државата.

Впрочем, тоа е потврдено и со загубени 23 милиони евра буџетски средства од страна на извршната власт, како и дополнителни 108 милиони евра за дополнителни трошоци и непредвидени работи поради неефикасно и неефективно работење и од последните извештаи на Државниот завод за ревизија само во последниот месец:

  • Ревизијата на успешност на мерките за поддршка од кризата предизвикана од Ковид-19, меѓу другото, укажува дека поради недостиг од контрола врз државните институции како и неефикасност во реализирање на целите, во буџетските приходи се „загубени“ 23 милиони евра.
  • Ревизијата на успешност пак на задолжувањето на субјектите од јавниот сектор јасно покажува дека во управувањето со јавните инвестиции: „… отсуствува системска правна рамка, постапки и процедури, надлежни институции и дефинирани индикатори за систем за мониторинг и надзор на спроведувањето на јавните инвестиции…“, и неефикасноста и неефективноста се потврдува со немање целосна слика и системски пристап, значајни отстапувања, застој, како и недостиг од аналитички пристап. Од ваквите проекти, ревизијата утврдила дополнителни трошоци за провизии и камати од 58 милиони евра, како други 40 милиони евра за непредвидени и дополнителни работи.



Граѓаните очекуваат најпрво да добијат подобрени и поквалитетни јавни услуги, транспарентен и отчетен систем, со јасни, издржани и предвидливи долгорочни политики пред да се соочат со даночни измени кои се базираат повторно на ад-хок и не-системски чекори. Истражувањата за даночна одговорност на Центарот за Економски Анализи – ЦЕА, членка на Групата ЦИВИТАКС, покажаа дека даночните обврзници во Северна Македонија не сакаат да ја гледаат својата врска со државата како жртва и принуда од страна на предаторот/држава, туку како процес на размена од заеднички интерес.

Граѓаните сакаат да се чувствуваат повеќе како корисници на услуги отколку како гласачи. Чувството за злоупотреба на средствата на обврзниците од страна на властите влијае негативно врз степенот на даночниот морал како одговор на перцепцијата за неодговорно трошење на даночните средства и се одразува во низок степен на доверба во институциите. Даночните обврзници во најголем дел немаат доверба во државните институции и сметаат дека доколку би плаќале повисоки даноци истите само може да бидат злоупотребени, а не и дека ќе бидат инвестирани во подобрен квалитет на јавните услуги.

И, конечно, најавените „даночни реформи“, се поблиску до дефиницијата на ад-хок мерки најверојатно поттикнати од фискална нужност, но не и од желба за реформи, бидејќи не се базираат на економски и финансиски анализи кои се транспарентни и стратешки врамени кои ќе обезбедат предвидливост за сите засегнати страни. Овие ткн. „даночни реформи“ се фокусираат и се базираат само на зголемување на даночна база заради фискални цели. Даночни реформи се повеќе од прибирање на приходи во централниот буџет. Даночни реформи треба да бидат најмалку заради фискален ефект, а повеќе за: ефикасен и еднаков третман на економски оператори, обезбедување на еднаков даночен товар на даночните обврзници и отстранување на пазарни девијации, јасно дефинирање на даночни цели, стабилност и предвиливост на даночниот систем, јасно кодифициран административен даночен систем во законската и подзаконската регулатива кој овозможува максимизирање за усогласување со даночната регулатива од страна на даночните обврзници, јасна поврзаност на даночниот систем со фискалните, економските и социјалните цели во државата, итн.

Оттука, Група ЦИВИТАКС укажува на недоследности, недоречености, нетранспарентност и недостаток на стратешки пристап за да навистина се влезе во даночни реформи.



Даночните измени, од кои дел имплицираат важни промени во даночниот систем, не се објавени официјално, туку во јавноста проциркулира презентација која Министерството за финансии ја користело на досега-изведените средби со бизнис секторот. Граѓанскиот сектор, како важен чинител во процесите на реформи на јавните финансии и особено во делот на зголемување на транспарентноста и отчетноста на носителите на политиките, остро протестира што Министерството за финансии инклузивноста ја сведува на целно, дозирано и постепено лиферување информации, со потенцијално разногласие помеѓу она што е напишано во споделената презентација и впечатокот кој може да се стекне од интервјуата на министерот.

Земајќи го предвид ова, Групата ЦИВИТАКС се произнесува околу предложените даночни измени, групирани во неколку точки.



  1. Според проценките на домашната експертска јавност и меѓународните финансиски институции, сивата економија во Северна Македонија изнесува од 25% до 40% од БДП. Истражувањата за сивата економија од Finance Think – Институт за економски истражувања и политики, членка на Групата ЦИВИТАКС, даваат проценка за поконзервативен но се’ уште висок удел на сивата економија од 23.2% во 2020 година. Дури и да се земе тој процент, сивата економија изнесува околу 2.5 милијарди евра, на која ако се земат предвид сегашните даночни оптоварувања, се доаѓа до износ од околу 650 милиони евра годишно кои треба да се слеат во државниот буџет, но не се слеваат затоа што државата не успева во борбата со сивата економија.

Притоа, Стратегијата за формализација на сивата економија 2018-2022 има стагнантен или никаков прогрес, дури и за повеќето од мерките не постои податок дека тие се отпочнати да се спроведуваат и, се’ вкупно, нема владин документ-извештај кој демонстрира кој е напредокот во борбата со сивата економија. Тоа не’ враќа во периодот од пред 5 години, кога јавната дебата укажуваше дека за да може државата да премине кои поголеми и пошироки даночни зафаќања, неопходно е да се покажат резултати од борбата со сивата економија. Оттука, Групата ЦИВИТАКС бара Владата да елаборира за напредокот во борбата со сивата економија, во смисла на остварени резултати, пред да може квалитетно да се дискутира за какви било даночни измени.

  1. Поврзано со борбата со сивата економија, даночните измени предлагаат консолидација на даночните ослободувања во законите за данок на личен доход, за ДДВ и за добивка, промена која Групата ЦИВИТАКС генерално ја поддржува.
  2. Групата ЦИВИТАКС остро се спротивставува на намерата да се воведат придонеси на договори за привремено и повремено вршење работа, од повеќе причини.
    1. Прво, Владата на Груевски во 2015 година воведе придонеси на вакви договори, кои беа иницијална каписла на протестите и периодот којшто следеше, по што Владата ја поништи промената по шестмесечна примена. Сегашната намера да се воведат придонеси на договорите за привремено и повремено вршење работа е решение кои припаѓа на друго време во кое и сегашната владејачка партија, а тогашна опозиција, истото го напаѓаше и критикуваше.
    2. Второ, во 2019 година, Групата ЦИВИТАКС работеше со Министерството за финансии и Управата за јавни приходи за создавање Водич за подобро информирање на физичките лица за данокот на додадена вредност (линк од УЈП), според кој надоместоците од договорите за привремено и повремено вршење работа се сметаат за промет од давање услуги и влегуваат во пресметката на прагот за ДДВ. Со сегашната намера за определување придонеси на овие договори, третманот на надоместокот се менува од промет од извршени услуги во приход од работа. Ваквото произволно и паушално менување на правниот (и даночниот) третман на надоместоците од договорите за привремено и повремено вршење работа е сериозно удирање по правните темели и флагрантно поткопување на владеењето на правото.
    3. Трето, без анализа на тоа кои се лицата кои вршат привремена и повремена работа, дејноста во која тоа го прават, нивниот профил и сл., секое решение е однапред осудено на малверзации и, во крајна линија, неможност за имплементација.

Оттука, Групата ЦИВИТАКС не прифаќа воведување придонеси на надомест од повремена и привремена работа и обидот го смета за флагрантно поткопување на владеењето на правото во Северна Македонија.

  1. Групата ЦИВИТАКС го поздравува отстранувањето на прагот за неплаќање социјални придонеси на доходот од вработување, што беше наше барање од ноември 2018 година.
  2. Групата ЦИВИТАКС ја поздравува дебатата за прогресивниот данок на личен доход. Ставот на Групата ЦИВИТАКС е дека во перспектива Северна Македонија треба да цели кон одредена прогресивност кај доходите на граѓаните и компаниите, меѓутоа оваа дебата треба да се отвори многу порано, најмалку на почетокот на годината, да трае, со вклученост на засегнатите страни и граѓанското општество, до постигнување целосно прифатливо решение. Притоа, инсистирање на решение за прогресивен данок на доход во услови на повеќекратна криза, во овој период во која земји како Шпанија и Полска воведуваат дополнителен данок на екстра-профитабилни дејности кои таквите профити ги оствариле во време на криза, е најблаго речено поразително за носителите на политиките.


Покрај ова, нашиот став изнесен во ноември 2018 година, пренесен подолу, останува непроменет, што само потврдува дека во периодот измеѓу, не настанале промени кои ќе овозможат пошироко прифаќање на било какви даночни измени.



  1. Владата мора да поработи на ефикасноста на расходната страна на буџетот, на зголемена одговорност и отчетност, на зголемување на казнивоста на злоупотреба од висока корупција и целосно одробување на државата, како што е елаборирано од почетокот на овој став. Групата ЦИВИТАКС очекуваше демонстрирање резултати во оваа насока.
  2. Владата мора да работи на намалување на нејзината улога на пазарите за да остави средствата да бидат ефикасно алоцирани од економските оператори. Разните субвенции може да бидат од краткорочен карактер и не смеат да бидат трајна определба бидејќи на тој начин се нарушува ефикасноста на пазарната економија, се преферираат неефикасни пазарни оператори, се дискриминираат оператори кои можат да се соочат со пазарните сили, поради што, на крајот и ефикасните и неефикасните оператори завршуваат неуспешно. Групата ЦИВИТАКС ја повикува Владата недвосмислено да го искаже својот став во однос на субвенционирањата, и особено оние кои зафаќаат големи буџетски средства, пред да премине кон дополнителни даночни зафаќања.
  3. Владата мора да го намали бројот на регулаторните тела и разни буџетски корисници од прва линија кои не ја извршуваат функцијата за која постојат и ќе мора да го консолидира обемот на јавниот сектор. Владата мора да го намали државниот апарат и мора да ја зголеми ефикасноста на јавната администрација до степен кога мора да има и отпуштања на оние кои не можат да ги совладаат потребните вештини и знаења за да одговорат на потребите на граѓаните.


Основачки членки на Група ЦИВИТАКС кои во краток рок дадоа согласност:

  1. Центар за економски анализи
  2. Finance Think – Институт за економски истражувања и политики
  3. Центар за даночна политика
  4. Институт за општествени и хуманистички науки
  5. Фондација Отворено општество – Македонија
  6. Транспаренси Интернешнл – Македонија
  7. Хелсиншки комитет за човекови права на Република Македонија
  8. Евротинк – Институт за европски стратегии
  9. Центар за управување со промени