Државниот завод за статистика ги објави бројките за движењето на цените во март 2026, што е прв месец по почетокот на воениот конфликт меѓу САД/Израел и Иран.

Според овие податоци, на месечно ниво, цените пораснале за 0.7%, додека на годишно ниво за 4.9%.

Поради зголемените очекувања за динамизирање на порастот на цените предизвикано од наглото зголемување на цените на суровата нафта на светскиот пазар, во овој став анализираме дали овој нафтен шок прераснал во пошриок ценовен шок, односно дали се прелеал врз општото ценовно ниво.

Знаци кои укажуваат на прелавање на нафтениот шок врз останатите цени

На месечно ниво, цените покажаа одредена стабилизација со пад во јануари 2026 во однос на декември 2025 од 0.7%, а потоа благ раст од 0.2% во февруари 2026 во однос на претходниот месец. Во таа смисла, зголемувањето на цените во март во однос на февруари 2026 од 0.7% може да сигнализира благо забрзување на инфлацијата, особено имајќи предвид дека – доколку воениот конфликт во Иран не настанеше – очекувањата беа дека инфлацијата ќе следеше патека на понатамошно смирување. Но, ваква месечна динамика не е драматично повисока од динамиката во текот на 2025 година (Графикон 1).

Графикон 1 – Месечна динамика на инфлацијата

Извор: ДЗС.

Сепак, од оваа генерална слика, отскокнуваат два групи (Графикон 2), а тоа се: i) Траснпортот (3.4%), во чии рамки само цената на горивата и мазивата за сопствена транспортна опрема порасна за 11.4% во март во однос на февруари 2026, и ii) Алкохолните пијалоци, тутунот и наркотиците (3.2%), што е во целост водено од порастот кај тутунот (4.3%). Додека порастот на цените во првата група е во целост рефлексија на воениот конфликт во Иран, втората група е несврзана со него. Додека, директниот ефект од повисоките цени на суровата нафта се согледува преку високиот раст кај течните горива (18.7%), иако неговата тежина е релативно мала, бидејќи целата група Домување, вода, електрична енергија, гас и други горива има ценовен раст од само 0.2%.

Графикон 2 – Месечна динамика кај одделни компоненти на инфлацијата

Извор: ДЗС.

Слично, во групата храна, значаен месечен пораст забележуваат маслата (2.2%), што е веројатна последица примарно на намалената понуда на палмино масло (лоши временски услови) и сончогледово масло (војна во Украина) на глобалниот пазар, но и на зголемените транспортни трошоци поради растечката цена на нафтата.

Според месечната динамика на инфлацијата, постои благ – би рекле ограничен но не и неважен – преносен ефект од глобалната цена на нафтата врз општото ценовно ниво, и тоа е во рамки на нашите поранешни проценки во Бриф за политиките бр. 78: Колку глобалниот нафтен шок ќе се пренесе во домашната економија? од 10 март 2026, според кој, 10% пораст на цената на нафтата предизвикува пораст на општото ценовно ниво за дополнителни 0.1 до 0.2 процентни поени на краток рок, односно во првите 1-3 месеци од настанувањето.

Овој ефект е резултат на директното влијание на нафтените деривати во потрошувачката кошничка, како и на индиректното влијание преку транспортните трошоци и некои лимитирани групи производи.

Знаци кои може погрешно да се интерпретираат како прелавање на нафтениот шок врз останатите цени

Годишната динамика на инфлацијата во март 2026 на прв поглед е загрижувачка, бидејќи забрза на 4.9% во однос на март 2025 година, што е целосно надвор од очекувањата за нејзино смирување и сведување на годишно ниво околу 3%.

Сепак, постои ризик овие податоци погрешно да се интерпретираат како прелевање на нафтениот шок врз општото ниво на цени, бидејќи тие тоа не го покажуваат. Споредбената анализа со март 2025 година покажува на значајно ниска споредбена основа тогаш, која се должи на Велигденско-Рамазанското замрзнување на маржите и цените на производите од храна, пијалоци и хемиски производи за домаќинство, кое во сила беше од 20 февруари до крајот на април 2025 година (види Графикон 3).

Графикон 3 – Годишна динамика на инфлацијата

Извор: ДЗС.

Овој ефект на ниска споредбена основа е особено видлив кај храната (види Графикон 4), чии цени на годишно ниво, во март 2026 пораснаа за високи 7.5%, додека кај алкохолните пијалаци и тутунот за 8.8%. Кај останатите групи кои искусуваат релативно висок годишен раст во март 2026, а имаат стабилна месечна динамика, се работи за кумулативен ефект (од април 2025 па се’ до март 2026), којшто во претходните кратки анализи (на пример, во ФТ Став бр. 67 за минималната плата, продуктивноста, инфлацијата и неформалното вработување од 18 февруари 2026) го проценивме резултат на зголемениот доход во економијата.

Графикон 4 – Годишна динамика кај одделни компоненти на инфлацијата

Извор: ДЗС.

Иако нафтениот шок веќе е јасно видлив кај цените на горивата и кај транспортните цени, засега нема докази дека се прелеал во поширока, системска инфлација. Ако годишната стапка од 4.9% се земе како аларм, тој ќе е погрешен бидејќи произлегува од ниската споредбена основа создадена со административното замрзнување на цените во истиот период лани. Сепак, тековниот месечен раст не е занемарлив и, доколку се задржи, може брзо да се претвори во поширок инфлаторен притисок преку секундарни ефекти, првенствено кај производите од храна, а потоа и врз пошироката потрошувачка кошница.

Заклучно, моменталниот раст на цените претежно ја рефлектира директната изложеност на економијата на нафтениот шок, без јасни знаци на широко прелевање. Но, ваквата стабилност е кревка: ако цените на енергијата останат високи и растечки, ризикот од поширок инфлаторен бран преку транспортните трошоци и очекувањата на економските агенти значително се зголемува. Затоа, тековните податоци не оправдуваат паника, но ниту дозволуваат комфор – внимателно следење на месечната динамика ќе биде клучно во наредните месеци. Во таа смисла, стриктно таргетирани мерки за ублажување на последиците кај евентуално најпогодени групи граѓани и фирми треба да бидат во подготовка и да може брзо и ефикасно да се операционализираат кога ценовниот шок евентуално би се интензивирал.

Според нашите проценки објавени порано (види ФТ Став бр. 68 за инфлацискиот ефект од енергетскиот шок од 26 март 2026), доколку конфликтот продолжи и/или ескалира, ефектите на поширока основа би почнале да се чувствуваат веќе во април, а позначаен интензитет би добиле од јуни годинава.

Finance Think изврши моделска пресметка на ефектите од актуелниот геополитички шок врз инфлацијата, која се базира на три сценарија, кои се разликуваат според интензитетот и перзистентноста на ценовниот шок кај енергенсите, како и по начинот на негово пренесување во економијата.

Во основното сценарио, се претпоставува дека шокот е веќе делумно вграден во тековните пазарни цени и дека нема натамошна ескалација. Цените на енергенсите краткорочно растат, со пик до крајот на вториот квартал од 2026 година, по што релативно брзо се стабилизираат во услови на деескалација на воените активности и започнуваат постепено да опаѓаат во втората половина на 2026 и текот на 2027 година. Преносот кон останатите цени е ограничен и постепен, без значајни секундарни ефекти.

Во неповолното сценарио, се претпоставува посилен, но сепак временски ограничен шок. Цените на енергенсите растат понагло и достигнуваат повисок пик во третиот квартал од 2026 година, додека неизвесноста и надворешните услови дополнително се влошуваат. Во ова сценарио, преносот кон другите цени е поизразен, вклучувајќи и индиректни и секундарни ефекти, но со текот на времето шокот почнува да се повлекува, со видлива нормализација во текот на 2027 година.

Во екстремното сценарио, се претпоставува силен и перзистентен шок, поврзан со продолжена геополитичка ескалација и трајни нарушувања во снабдувањето. Цените на енергенсите продолжуваат да растат и достигнуваат пик кон крајот на 2026 година (четврти квартал), по што остануваат релативно високи подолг период и започнуваат да опаѓаат побавно во текот на 2027 година. Преносот во економијата е поинтензивен и поширок, поради што инфлаторните притисоци се позадржани и поизразени.

Резултатите од моделските пресметки за Северна Македонија покажуваат дека инфлацијата ќе се зголеми во сите сценарија, но со значајни разлики во динамиката. Во основното сценарио, растот на инфлацијата е умерен и краткотраен, со пик во средината на 2026 година, по што следи постепена нормализација. Согласно на ова, Finance Think ја ревидира својата проекција за просечната инфлација во 2026 година на 3.5% со изразени нагорни ризици.

Во неповолното сценарио, пикот е повисок и се поместува кон втората половина на 2026 година, а враќањето кон пониски стапки е побавно. Во ова сценарио, 2026 би се завршила со просечна инфлација од 6.1%. Во екстремното сценарио, инфлацијата достигнува највисоко ниво кон крајот на 2026 година и се задржува повисока и во текот на 2027 година, што укажува на поизразена перзистентност на шокот. Во ова сценарио, просечната инфлација за 2026 би изнесувала 8.2%.

Клучниот заклучок е дека времетраењето на шокот е пресудно за неговиот ефект врз инфлацијата. Доколку цените на енергенсите релативно брзо се стабилизираат, инфлаторниот притисок ќе остане ограничен. Но, ако шокот се задржи, тогаш преку трошоците за производство, транспорт и увоз, ќе се создаде поширок и подолготраен ценовен притисок.

Иако ризиците од повисока инфлација се реални, резултатите упатуваат дека најверојатниот исход е релативно умерен инфлаторен бран, а не повторување на ценовниот шок од 2022 година.