Пензискиот систем под притисок: реформите може да заштедат 5,5 милијарди евра до 2035 година

Пензискиот систем на Северна Македонија е под структурен фискален притисок кој веќе е присутен, а не е прашање на далечна иднина. Структурниот дефицит на Фондот за пензиско и инвалидско осигурување – пензиите, транзициските трошоци за вториот столб и придонесите за здравство, намалени за сопствените приходи од придонеси – во 2025 година достигна 54,4 милијарди денари, или 5,2% од БДП. Тоа значи дека околу 41% од расходите на Фондот се покриваат од буџетот, наспроти околу 36% во 2023 година.

Дефицитот е резултат на три влијанија што дејствуваат повеќе од две децении. Прво, стапката на придонеси беше намалена од 21,2% на 18% во 2009–2010 година (од 1 Јули 2025 е 19,9%), а пензиите повеќепати беа зголемувани надвор од законската формула. Второ, демографските трендови: стапката на фертилитет е 1,6, природниот прираст е негативен од 2019, а од 2021 бројот на лица над 65 години го надминува бројот на деца. Трето, пазарот на труд: неформалноста повторно порасна на 13,5%, а жените остануваат значително помалку економски активни од мажите.

Од 2023 година расходите за пензии растат значително побрзо од приходите од придонеси – во 2025 година 19% наспроти 8,8%. Тоа не е демографски ефект, туку резултат на индексацијата и на линеарните зголемувања на пензиите.

Без реформа, дефицитот расте од 5,2% од БДП во 2025 на 6,3% до 2030 и достигнува врв од околу 6,6% во 2035–2037 година. Најризичен период е 2038–2048, кога транзициските трошоци го достигнуваат врвот, а бројот на осигуреници на еден пензионер паѓа под 1,3. На долг рок дефицитот навидум се намалува, на 5,5% во 2050 и 2,7% во 2070, но тоа не е подобрување: пензиите сè повеќе заостануваат зад платите, па односот меѓу просечната пензија и нето платата паѓа од 59% на 35% до 2050. Во апсолутен износ дефицитот расте цело време, а околу средината на 2040-тите ќе има помалку осигуреници отколку пензионери.

Студијата покажува дека ниту една поединечна мерка не е доволна. Со реформа, односно комбиниран пакет од постепено зголемување на придонесот на 20%, индексација само со инфлацијата, поголемо учество на жените на пазарот на труд и намалување на неформалноста, дефицитот паѓа на 4,2% од БДП до 2030 наместо на 6,3%, а до 2050 година под 0,5%. Промената на пензиската возраст во тој пакет има мал дополнителен ефект, помал од 0,2 процентни поени од БДП. Цената е пониска стапка на замена (пензија во однос на нето плата). Ако пак се задржи сегашната формула за индексација, дефицитот останува над 4% од БДП до 2040 година.

Краткорочната фискална заштеда е колку помалку пари буџетот би префрлил во Пензискиот фонд во првите десет години од потенцијалната реформа (2026–2035), во споредба со сценариото без реформа. Со комбинираниот пакет таа изнесува околу 337–341 милијарда денари (околу 5,5 милијарди евра), или околу 30% од БДП кумулативно. Годишно, тоа е во просек околу 34 милијарди денари (околу 550 милиони евра), односно околу 3% од БДП. Тоа е три до четири пати повеќе од најдобрата поединечна мерка, индексацијата само со инфлација, која заштедува околу 179 милијарди денари (околу 2,9 милијарди евра).

Сепак, студијата предупредува на суштинска дилема меѓу одржливоста и адекватноста на пензиите: со индексација само според инфлацијата стапката на замена паѓа на околу 22% до 2050 година, наспроти 35% при сегашната формула, а двете вредности се под прагот од 40% што се користи како минимум. Затоа препораката е гарантирана минимална пензија наместо ад-хок зголемувања, и индексација со автоматски фискален механизам наместо дискрециони одлуки.

„Параметарските реформи се неопходни, но не и доволни – тие купуваат време. Прозорецот за реформи се затвора околу 2035 година, а цената на одложувањето не расте линеарно, туку се акумулира“, истакна  Петрески.

Студијата е изработена со моделот PSSM-MK, врз основа на официјални податоци од ФПИОСМ, Државниот завод за статистика, Министерството за финансии и меѓународни бази на податоци.

Прочитајте го нашиот најнов Макро-монитор 15(2)

📈 Економската активност забрза, но забрзувањето е во голема мера поттикнато од буџетски трошења
🏗️ Во вториот квартал од 2026, растот на БДП забрза на 4.3%. Ова е прв квартал со раст над 4% по пост-пандемиските квартали од 2021 година. Во овој квартал, растот е доминантно  воден од градежништвото (21.9%), што на расходната страна се рефлектира и преку висок раст на бруто инвестициите (16.5%). Солидни стапки на раст остварија и индустријата (3.9%) и трговијата (4.1%), а на расходната страна личната потрошувачка (3.3%) и извозот (10.4%). Оваа особено солидна динамика на растот е сврзана со најмалку две критични тенденции. Прво, градежништвото е главно водено од растот на нискоградбата (48.9%) и специјализираните градежни работи (61.5%), што може да се припише на изведбата на капиталните инвестиции на државата, на национално и локално ниво. Оваа активност е клучна за растот, но е проследена со висок буџетскиот дефицит (7.1% во првата половина од годината). Второ, растот на личната потрошувачка и понатаму е одраз на растот на доходите, покрај од платите (номинален раст 7.3%), и кредитите на домаќинствата (12.1%), и на големиот раст на пензиите во последните две години, што доведе до притисоци врз пензискиот буџет (во првата половина од 2026, тој е натреализиран на ниво од 55%). Со тоа, растот на БДП, во значајна мера, иако не целосно, е индуциран од буџетска потрошувачка која оневозможува доволна фискална консолидација.
👷 Невработеноста во вториот квартал од 2026 остана иста, 11.3%, проследена со слична вработеност и иста активност на населението. Со тоа, пазарот на труд остана во зона на интензивна летаргичност, односно тој не реагира на растот на БДП. Неформалната вработеност понатамошно порасна, од веќе високите 13.3% од вкупната вработеност на 14.3%, и може да претставува важен – иако не единствен – показател дека особено-високото ниво на сива економија – и веројатно особено во градежништвото – не се намалува.
💶 Во вториот квартал од 2026, инфлацијата порасна на 4.6% на годишна основа (од 3.7%), но ова беа главно ефекти од ниска споредбена основа (претходен период кога во сила беа мерки за ограничување на маржи и цени). Сепак, траењето на конфликтите на европско тло и на Блискиот исток, а на домашен терен притисоците врз буџетскиот дефицит, налагаат особена внимателност во поглед на динамиката на цените од страна на монетарната и фискалната политика.
📊 Растот на економијата се очекува да се задржи во текот на 2026, главно воден од домашните фактори. Проекцијата на Finance Think за растот на БДП во 2026 изнесува 3.5%, а за инфлацијата 4.1%.

Учество на работилница од WB Reform and Growth Monitor во Тирана

📍 Од 1 до 3 јули, учествувавме на регионалната работилница за добитниците на грантови во рамки на проектот WB Reform and Growth Monitor, која се одржа во Тирана, Албанија. Работилницата ги собра организациите од Западен Балкан кои ќе работат на следење на реформите поврзани со Планот за раст и процесот на пристапување кон Европската Унија.
Со ова официјално го започнавме и нашиот нов проект – „Економски Реформетар: Следење на економските реформи за конвергенција кон ЕУ“.
Во рамки на проектот ќе ја следиме имплементацијата на клучните економски реформи во Северна Македонија, со посебен фокус на обврските од Реформската агенда.
Проектот се реализира во рамки на регионалната иницијатива WB Reform and Growth Monitor, спроведувана од TEN – Think for Europe Network и Transparency International Bosna i Hercegovina, со поддршка од Европската Унија (European Commission).

📍 Finance Think на World Bank Fiscal Councils Peers Learning Event во Виена

Finance Think учествуваше на Fiscal Councils Peers Learning Event, организиран од Светската банка и Европската Унија, посветен на размена на искуства и добри практики меѓу фискалните совети, 6-7 јули 2026 во Виена, Австрија.
Особено ни е драго што во презентацијата на Фискалниот совет беше истакната соработката со Finance Think како значајно стратешко партнерство кое придонесува за зајакнување на аналитичките капацитети и носењето политики засновани на докази.
Ова е уште една потврда дека долгогодишната соработка меѓу Finance Think и Фискалниот совет создава вредност за подобро фискално управување и поквалитетни јавни политики.

Успешно заврши тркалезната маса за зелена транзиција и CBAM

На тркалезната маса „Зајакнување на конкурентноста: Енергетската транзиција, CBAM и иднината на македонската индустрија“, Finance Think ја промовираше студијата „Подготвеност за CBAM и зелената индустриска транзиција во Северна Македонија“.
📊 Студијата покажува дека подготвеноста за CBAM ќе биде клучен фактор за одржување на конкурентноста на домашните производители на пазарот на Европската Унија. Во 2025 година, извозот опфатен со CBAM достигна околу 468 милиони евра, што претставува 7,7% од извозот во ЕУ и 2,8% од БДП.
🤝 Претставници на институциите, локалната самоуправа и енергетскиот сектор дискутираа како енергетската транзиција може да стане двигател на конкурентноста, инвестициите и локалниот развој.
📌 Клучната порака е јасна: енергетската транзиција повеќе не е само еколошко прашање – таа е прашање на економска конкурентност и идниот развој на македонската индустрија.
Целата студија е достапна на: 🔗 https://shorturl.at/CWIXg

Половина од владините ветувања напредуваат, но секторските разлики остануваат големи

КОМПАС: Мониторинг на Владините ветувања (2024-2028): наоди од првите две години

Скопје, 17 јуни 2026

Finance Think, во партнерство во Македонскиот центар за граѓанско образование, Македонското лекарско друштво- Здружение за интерсекторска соработка и Младинскиот образовен форум, ја претставува надградената мониторинг рамка КОМПАС за системско следење на реализацијата на владините ветувања за периодот 2024–2028. Оваа рамка ја надградува претходната верзија која го мапираше економскиот напредок во периодот 2020–2024.

Платформата „КОМПАС“ (https://kompas.financethink.mk) ја следи реализацијата на вкупно 142 ветувања, распоредени во пет приоритетни области: економија и социјални прашања, образование, здравство, млади и родова еднаквост.

Вкупен напредок: Речиси половина од владините ветувања покажуваат напредок, но разликите меѓу секторите остануваат големи

По две години, КОМПАС регистрира мешана, но сепак позитивна слика на вкупно ниво. Речиси половина од ветувањата (48%) покажуваат некаков напредок – 25 се целосно реализирани (18%, подобрување од 5 п.п. во споредба со претходната година), а 43 се во насока на исполнување (30%). Сепак, 55 ветувања (39%) сè уште не покажуваат напредок, 9 (6%) се движат во спротивна насока, а за 10 (7%) сè уште нема доволно јавни податоци за оценка. (Графикон 1)

Зад оваа просечна слика се кријат длабоки разлики меѓу областите. Образованието е несомнен лидер – 32% целосно исполнети и 58% во насока на исполнување – со силна динамика поддржана со стабилно буџетирање и функционална законска рамка. На спротивниот крај, родовата еднаквост регистрира нула исполнување втора последователна година – ниту едно исполнето ветување, ниту едно во насока на исполнување. Социо-економскиот домен, покажува поделена слика: макроекономските показатели се движат во задоволителна насока, но социо-економските политики систематски заостануваат. Здравството и политиките за млади се на средина, со умерен напредок проследен со значителни неисполнети обврски.

Графк 1: Исполнетост по области

Социо-економски политики: Делумен напредок, но со потенцијални ризици

Од 44 мерливи ветувања, 36% имаат позитивна траекторија – 11% целосно исполнети и 25% во насока на исполнување, наспроти 64% кои или стагнираат или се движат во погрешна насока. Зад оваа просечна слика стојат две подобласти со спротивставена динамика.

Макроекономските показатели во целина даваат задоволителна слика – 8 од 11 индикатори се во позитивна насока,  растот на БДП е стабилен, извозот закрепнува, невработеноста опаѓа и банкарскиот систем е ликвиден. Сепак, и тука постојат важни исклучоци. Инфлацијата останува упорно висока (4,1% во 2025 наспроти ветени 2,5%), а падот на странските директни инвестиции е предупредување дека без ажурирана стратегија за привлекување, конкурентноста полека се намалува. Во јавните финансии постои блага консолидација, и јавниот долг во 2025 се движи под ветената граница. Но, буџетскиот дефицит останува над ветените вредности, а кризата на Блискиот Исток во 2026 дополнително ги зголеми фискалните ризици. Зголемувањето на пензиите е исполнето ветување, но со фискални импликации кои ја засилуваат потребата за посуштинска пензиска реформа. Пазарот на труд и деловното окружување покажуваат напредок, но со забавено темпо. Ветувањето за 55.000 нови работни места е на ~40%-на реализација (22.064 новосоздадени места), но темпото забавило во 2025 – ~9.000 наспроти потребните ~13.750 годишно. Истовремено, сивата економија се зголеми, а и покрај воведувањето на е-фактурата, системски пристап кон формализацијата изостанува.

Социо-економските политики, пак, го влечат вкупниот резултат надолу. Поволностите за ИТ компании, фриленсери и иновативниот сектор остануваат само на хартија, а ветувањето за посебен данок за мултинационали е тивко напуштено поради глобалниот минимален данок – без јавно признание. Уште позагрижувачки се ветувањата кои директно го допираат животниот стандард: социјалните надоместоци за најранливите категории систематски заостануваат, капиталните инвестиции по години на ист образец – висока проекција, кратење, потфрлена реализација – и буџетот за земјоделие опаѓа трета година по ред.

Дополнителен предизвик е усогласеноста со реалните потреби на граѓаните. Според истражувањето на Finance „Квалитет на животот”, домовите за стари лица се најнедостапна јавна услуга според граѓаните – со влошување во однос на претходната година – а ветувањето за нивна изградба нема јавни индикатори за реализација. Ветувањата за капитални инвестиции и проширување на капацитетите за грижа уживаат највисока поддршка – над 70% – но се и меѓу оние со најниска реализација. Наспроти тоа, двете исполнети ветувања – зголемувањето на пензиите и растот на платите во јавната администрација – имаат ниска или поделена поддршка кај граѓаните. Ова упатува на потреба Владата да ги преиспита своите приоритети: да ги ревидира ветувањата кои граѓаните не ги препознаваат како релевантни, и да ги забрза оние кои уживаат највисока јавна поддршка.

Образование: силна динамика, но реформата на високото образование чека

Образованието е областа со најсилна реализација – 12 исполнети ветувања (32%) и 22 во насока (58%) – и тоа не е случајно. Трите клучни услови за успех се присутни: функционална законска рамка, јасни и мерливи индикатори и буџетска континуираност низ повеќе годишни циклуси. Резултатите се конкретни и видливи.

Дуалното образование е можеби најуспешната приказна: бројот на компании вклучени во практична настава пораснал од 560 во 2024 на 875 во 2026, со поддршка на 7 регионални центри. Инклузијата на ученици со попреченост и ранливи групи добива реална буџетска поддршка – средствата скоро се удвоени (од 520 на 927 мил. денари), а бројот на образовни асистенти се зголемил од 1.015 на 1.478. Инфраструктурните инвестиции во училишта и спортски сали бележат стабилен тренд, а реконструкцијата на студентските домови добива сериозен буџетски импулс (489 мил. денари планирани за 2026, наспроти само 31 мил. во 2024).

Но, длабоката реформа на високото образование останува блокирана. Новите закони за високо образование сè уште не се донесени, а без нив, ниту задолжителната пракса, ниту двојните дипломи, ниту меѓународната конкурентност не можат да се реализираат. Буџетот за наука номинално расте, но вкупните трошоци за истражување и развој остануваат на само 0,36–0,40% од БДП – далеку зад планираниот 1%. Воедно, и покрај сите позитивни движења, буџетот за образование сè уште не го достигнал ветениот праг од 5% од БДП, туку останува на 3,8%.

Здравство: Ограничен напредок со неколку значајни поместувања

Од 31 следена мерка во здравството, четири се целосно реализирани, две делумно, а две се во иницијална фаза на имплементација – кај најголемиот дел од останатите засега нема доволно докази за позначаен напредок. Највидливи резултати се постигнати во кадровската политика и пристапот до одредени здравствени услуги: започна вработувањето на здравствени работници кои со години беа ангажирани по договор на дело, зголемен е капитациониот бод за матичните лекари, а укинати се економските директори во јавните здравствени установи. Овозможени се и до шест бесплатни обиди за ин-витро оплодување на товар на Фондот за здравствено осигурување. Во делот на инвестициите, започнати се активности за реконструкција на повеќе здравствени установи и набавка на медицинска опрема, објавен е тендер за 100 нови возила за Итна медицинска помош, а проширена е позитивната листа на лекови со олеснети процеси за рефундирање.

Сепак, реформите со подлабоки системски ефекти се одвиваат побавно од очекуваното. Не се забележуваат позначајни подобрувања во дигитализацијата на здравството, намалувањето на административните процедури, управувањето со болничкиот систем, намалувањето на листите на чекање или подобрувањето на достапноста до специјалистички здравствени услуги. Оттука, може да се заклучи дека изминатата година беше обележана со решавање на дел од долгогодишните кадровски и организациски проблеми и со реализација на неколку конкретни мерки со директен ефект врз граѓаните. Сепак, клучните структурни реформи кои треба да обезбедат поефикасен, подостапен и поквалитетен здравствен систем сè уште остануваат предизвик.

Млади: институционален напредок, недоволно спроведување конкретни мерки

Следени се 31 ветувања, од кои 4 се реализирани, 5 се во насока на исполнување, а 22 не се реализирани. Во втората година од мандатот, политиките за млади испорачаа две конкретни и видливи ветувања кои по првата година беа во категоријата неисполнети. Ваучерите од 250 евра за електронски уреди за студенти беа исплатени во 2025, а проектот „Купи куќа за млади“ беше операционализиран – субвенционирање на месечна рата за млади парови кои се преселуваат на село. Овие два исполнети ветувања имаат значајна симболична тежина и висока популарност кај младите.

Сепак, зад овие успеси, структурните предизвици остануваат нерешени. Стапката на вработеност на млади (15–29 години) паднала на 34,6% во К1-2026 откако во 2025 достигнала 36,1% – ветувањето за 70.000 нови работни места за млади е во спротивна насока од исполнување. Уште позагрижувачко е што во 2025 не е реализирана ниту една обука за дигитални вештини, по 735 обучени во 2024.

Бројот на локални младински центри – клучна инфраструктура за имплементација на младинските политики – стагнира на 14, наспроти таргетот од 42 предвидени со Националната стратегија за млади 2023–2027. Се отвораат нови центри, но подеднакво се затвораат. Петте неисполнети ветувања – меѓу кои скратеното работно време за студенти, М-апликацијата за младински стандард и бесплатниот интернет во образовните институции – директно влијаат врз секојдневниот живот на младите и немаат ниту минимален видлив напредок по две години.

Вкупната акција е поддржана од Владата на Швајцарија преку Цивика мобилитас. Цивика мобилитас е проект на Владата на Швајцарија, кој го спроведуваат МЦМС, НИРАС и ФЦГ. Мислењата кои се изразени овде не нужно ги одразуваат ставовите на Швајцарската Влада, Цивика мобилитас или организациите што ја спроведуваат.